گسترش فناوری و ماشینی شدن زندگی، كم شدن تحرك جسمانی را برای انسان‌ها به ارمغان آورده و این در حالی است كه 70 درصد از بیماری‌ها در اثر بی‌تحركی بوجود می‌آیند. آخرین آمارهای جهانی حاكی از آن است كه سال گذشته، حدود 2 میلیون نفر در جهان به علت انجام ندادن فعالیت‌های فیزیكی جان خود را از دست داده‌اند و بیش از 60 درصد جمعیت جهان كه اغلب آنان را زنان و دختران تشكیل می‌دهند، به میزان لازم از تحرك فیزیكی برای ارتقای سلامتی برخوردار نیستند.
بررسی‌های انجام شده در كشور هم نشان می‌دهد كه 45 درصد ایرانیان دچار فقر حركتی هستند. در این میان، مدیران و كارمندان به علت یكنواختی كار در معرض انواع بیماری‌های گوناگون قرار دارند. نتایج تحقیقات دانشمندان نشان می‌دهد كه مهم‌ترین و شناخته شده‌ترین آفت سلامتی برخی از مدیران و كارمندان، ورزش نكردن، تغذیه نامناسب و و نداشتن استراحت كافی است. كارشناسان بر این اعتقادند كه علاوه بر نقش محوری ورزش و استراحت كافی در سلامت مدیران و كارمندان، رعایت رژیم غذایی مناسب و تغذیه صحیح نیز از كلیدهای دستیابی به سلامت و توفیق دركارهاست.

مابقی را در ادامه مطلب بخوانید.

كـــــم‌تــــحركــــی ؛ عــــــارضه ی قــــرن

مابقی را در ادامه مطلب بخوانید.

ترویج فعالیت بدنی، روش سودمندی برای پیشگیری از بیماری‌های مزمن و راهكاری مقرون به صرفه برای ارتقای سلامت جامعه است. مدارك علمی نشان می‌دهد كه فعالیت بدنی منظم، برای تمامی مردم در همه سنین و شرایط (حتی ناتوانی‌های جسمی) طیف وسیعی از فواید سلامت جسمانی اجتماعی و فكری را فراهم می‌كند.
كارشناسان معتقدند فعالیت بدنی روی سایر راهكارهای مقابله با بیماری‌های مزمن به ویژه برنامه غذایی، كاهش مصرف دخانیات، الكل و موادمخدر اثر مثبت دارد، به كاهش خشونت كمك می‌كند، توانایی انجام كار را افزایش می‌دهد و موجب بهبود روابط اجتماعی افراد جامعه می‌شود. براساس تحقیقات، سن ابتلا به دردهای مفصلی در بیشتر كشورهای جهان 25 سال كاهش یافته است و دلایل آن، شیوه زندگی نامناسب، بی‌تحركی در محیط‌های اداری و نداشتن فعالیت فیزیكی است. به استناد آمارهای رسمی، سن ابتلا به بیماری‌های مفصلی در ایران نیز از 55 سال به 30 سال كاهش یافته است.

آمارها چه می‌گویند؟

براساس برآورد سازمان جهانی بهداشت در سال 2002 بی‌تحركی سبب مرگ 9/1 میلیون نفر در جهان شده است. براساس این برآورد حدود 10 تا 16 درصد موارد سرطان سینه، كولون، دیابت و در حدود 22 درصد موارد ایسكمی قلبی در جهان به بی‌تحركی نسبت داده می‌شود. این برآوردها، میان زنان و مردان مشابه است.
برآورد جهانی شیوع بی‌تحركی در بزرگسالان حدود 17 درصد است. برآوردها برای فعالیت‌های بدنی كم و ناكافی (انجام فعالیت‌ بدنی متوسط به میزان كمتر از 5/2 ساعت در هفته) از 31 تا 51 درصد متغیر است و متوسط جهانی آن 41 درصد است. در گزارش سازمان جهانی بهداشت در سال 2002 از برخی منابع اطلاعاتی مستقیم و غیرمستقیم و انواع شیوه‌های نظرسنجی برای تخمین سطح فعالیت استفاده شده است.
بیشترین فعالیت‌ها برای اوقات فراغت و كمترین آنها در رابطه با فعالیت‌های شغلی بودند. در رابطه با رفت و آمد و كارهای خانگی، كمترین فعالیت گزارش داده شده است. به علاوه، اطلاعات گزارش سازمان جهانی بهداشت فقط شیوع بی‌تحركی را در میان افراد 15 سال و بالاتر تخمین می‌زند و به نظر می‌رسد رقم كل می‌تواند بیش از این باشد.
در حال حاضر تخمین زده می‌شود كه 60 درصد از جمعیت جهان به اندازه كافی حتی به میزان نسبتاً كم توصیه شده، فعالیت جسمانی ندارند. در كشورهای توسعه یافته به نظر می‌رسد كه بیشتر بزرگسالان بی‌تحرك باشند. احتمال تداوم الگوی فعالیت جسمانی كه در طول دوران بچگی و نوجوانی شكل می‌گیرد، بیشتر است و مبنایی برای زندگی سالم و فعال در تمام طول زندگی را فراهم می‌كند.
به نظر می‌رسد كه شیوه‌های زندگی ناسالم، شامل رفتار بدون تحرك، رژیم غذایی بدون اعتیاد به موادمخدر در سنین جوانی، در باقی عمر ادامه یابد. اطلاعات بدست آمده از كشورهای توسعه یافته نشان می‌دهد كه هزینه‌های مستقیم بی‌تحركی بسیار زیاد است. هزینه‌های مربوط به بی‌تحركی و چاقی 4/9 درصد از هزینه‌های ملی و بهداشتی ایالات متحده را در سال 1995 تشكیل می‌دهد. در كانادا بی‌تحركی موجب 6 درصد از هزینه‌های مراقبت بهداشتی است.

فواید فعالیت جسمانی

بی‌تحركی همراه با دیگر عوامل، عاملی مهم در ایجاد بار بیماری‌های مزمن در جهان است. فعالیت جسمانی منظم، خطر ابتلا به بیماری قلبی، سكته مغزی، سرطان سینه و سرطان كولون را كاهش می‌دهد. به طور عمومی، فعالیت‌ جسمانی سبب بهبود متابولیسم گلوگز می‌شود، چربی بدن را كاهش می‌دهد و فشار خون را پایین می‌آورد. مجموعه‌ای كه عوامل اصلی كاهش خط ابتلا به بیماری‌های قلبی عروقی و دیابت هستند. فعالیت جسمانی به كنترل و تخفیف آثار این بیماری‌ها نیز كمك می‌كند. فعالیت جسمانی خطر ابتلا به سرطان كولون را از طریق اثر روی پروستاگلوین‌ها، كاهش زمان عبور مواد از روده و افزایش سطح آنتی‌اكسیدان‌ها كاهش می‌دهد.
فعالیت جسمانی در كاهش خطر ابتلا به سرطان سینه نقش دارد كه این امر احتمالاً ناشی از اثرات آن بر متابولیسم هورمون‌ها است. فعالیت جسمانی همچنین می‌تواند موجب بهبود سلامتی عضلانی ـ اسكلتی كنترل وزن بدن و كاهش علایم افسردگی شود.
آثار سودمند فعالیت جسمانی در بیماری‌های اسكلتی، عضلانی مانند كاهش كمردرد، پوكی استخوان و همچنین چاقی، افسردگی، اضطراب و استرس گزارش شده است.
علاوه بر فواید مستقیم درمانی، با افزایش فعالیت جسمانی می‌توان شاهد افزایش فعالیت‌های متقابل اجتماعی در همه جنبه‌های زندگی مانند ایجاد سرگرمی مفرح، كاهش خشونت و... بود. فعالیت جسمانی دارای فواید اقتصادی به ویژه در مواردی مانند كاهش هزینه مراقبت بهداشتی، افزایش بهره‌وری و محیط اجتماعی سالم‌تر است.

پیامدهای كم‌تحركی

دكتر علی جمشیدی، ارتوپد می‌گوید:
ـ تحرك؛ توانایی حركت آزادانه فرد در پیرامون خود است و حركت برای اهداف مختلفی به كار گرفته می‌شود. داشتن تحرك برای احساس سلامتی از جنبه فیزیكی، روانی و اجتماعی ضروری است. بی‌تحركی زمانی رخ می‌دهد كه موجود قادر به حركت غیروابسته (مستقل) یا تغییر وضعیت نباشد یا حركت او به دلایل پزشكی محدود شده باشد.
بی‌تحركی فقط به استراحت در تخت اطلاق نمی‌شود، كارمندی كه ساعت‌ها پشت یك میز بنشیند، به درجاتی از بی‌تحركی مبتلاست. به گفته او، آخرین بررسی‌های انجام شده در كشور نشان می‌دهد كه 45 درصد از افراد جامعه و 60 درصد افراد بالای 60 سال در تحرك مشكل دارند. این در حالی است كه گاهی این محدودیت حركت موقتی است و زمانی نیز این بی‌تحركی، محدود به قسمتی از بدن می‌شود. معمولاً اثرات بی‌تحركی از سه جنبه فیزیولوژیك، روان‌شناختی و تكاملی مورد بررسی قرار می‌گیرد.

اثرات فیزیولوژیك:

تمام سیستم‌های بدن، در معرض خطرات ناشی از كم‌تحركی و بی‌تحركی است. این خطرات به سن، سلامت جسمی ـ روانی به سطح بی‌تحركی و مدت زمان بی‌تحركی بستگی دارد. تغییرات سیستم عضلانی ـ اسكلتی: بی‌تحركی می‌تواند در سیستم عضلانی ـ اسكلتی تغییرات دائمی ایجاد كند. توده عضلانی و قدرت آن به وسیله تعادلی كه براساس تولید پروتئین و مصرف آن وجود دارد، حفظ می‌شود. پژوهش‌ها نشان می‌دهد كه بار ماهیچه و فعالیت آن توسط این تعادل تنظیم می‌شود.
دكتر جمشیدی یادآوری می‌كند:
ـ بی‌تحركی، بار ماهیچه، فعالیت و سنتز پروتئین را كاهش و شكسته شدن پروتئین را افزایش می‌دهد كه نتیجه آن، كاهش توده عضلانی، كاهش اندازه ماهیچه و به دنبال آن، انعطاف‌پذیری و قدرت ماهیچه است.
بررسی‌های انجام شده نشان می‌دهد كه بعد از یك هفته، 20 درصد از قدرت و تحمل ماهیچه كاهش می‌یابد. بی‌تحركی بیش از یك تا دو ماه می‌تواند اندازه ماهیچه را تا نصف كاهش دهد كه با كاهش عملكرد همراه است.
در این میان ماهیچه‌های پا بیشترین تاثیر را از بی‌تحركی می‌پذیرند. مفاصل نیز از عوارض بی‌حركتی بی‌نصیب نمی‌مانند، سفتی غیرطبیعی مفاصل و نرمی ساختارهای مربوط به آن، عملكرد مفاصل را محدود می‌كند. استخوان، یك بافت زنده و پویاست كه نه تنها وظیفه حمایت بدن را به عهده دارد، بلكه در تنظیم املاح بخصوص كلسیم نیز نقش دارد. فشاری كه از طریق تحمل وزن روی استخوان‌ها وارد می‌شود، برای عملكرد سلول‌های استخوان‌ساز لازم است. بی‌تحركی باعث كاهش املاح‌سازی و كمبود مواد زمینه‌ای استخوانی می‌شود. همچنین بی‌تحركی به تعادل منفی كلسیم منجر می‌شود و كلسیم به دلیل وجود شبكه بازجذب، از استخوان خارج می‌شود. در نتیجه این فرآیند، تراكم استخوان كاهش می‌یابد و به دنبال آن پوكی استخوان ایجاد می‌شود.
خطر دیگر، تشكیل «ترومبوز» در نتیجه‌ی بی‌حركتی است. ترومبوز لخته‌ای است كه به دلیل تجمع پلاكت‌ها (سلول‌ خونی كه در انعقاد خون نقش دارد) فاكتورهای انعقادی، الیاف فیبرین و سلول‌های خونی، در دیواره‌های داخلی عروق تشكیل می‌شود.
خطر لخته شدن، در احتمال كنده شدن آن از دیواره رگ و حركت آن در مسیر جریان خون است. اگر لخته، مسیر عروق خون‌رساننده به مغز را مسدود كند، سكته مغزی و اگر مسیر عروق خون‌رساننده به قلب را مسدود كند، سكته قلبی ایجاد می‌شود و سایر اندام‌ و اعضا نیز به همین ترتیب در معرض خطر هستند. تغییر در دستگاه گوارش، تحرك، محرك حركات دودی روده است. بیمار بی‌تحرك یا كم‌تحرك در معرض یبوست ناشی از كاهش تحركات دودی روده است. شاید بتوان گفت كه یبوست، نخستین عارضه ناشی از بی‌تحركی است. عارضه دیگر ناشی از كم‌تحركی، كاهش اشتهاست كه در نتیجه، دریافت مواد مغذی موردنیاز برای ترمیم و بهبود بافت‌ها را دچار مشكل می‌كند.

بیماری‌های مرتبط با بی‌تحركی

دكتر مصطفی غفاری ، در مورد تحرك نداشتن كارمندان می‌گوید:
ـ مشاغل اداری و پشت‌میزنشینی كه این روزها بسیار وجود دارد، اثرات زیان‌آور فراوانی بر سلامت كاركنان می‌گذارد كه اغلب آنها از كم تحركی موجود در این مشاغل ناشی می‌شود. از عوارض شایع و مشكل‌آفرین كم‌تحركی و پشت‌میزنشینی، اضافه وزن و چاقی است، چرا كه افراد كم‌تحرك، كالری مصرفی خود را نمی‌سوزانند و فعالیتی برای سوختن انرژی ندارند.
اضافه وزن به شاخص توده بدنی 30ـ25 و چاقی به شاخص توده بدنی بالای 30 اطلاق می‌شود كه هردو، زمینه‌ساز بسیاری از بیماری‌ها هستند كه به برخی عوارض آنها اشاره می‌شود:

دیابت:

چاقی از عوامل ایجاد دیابت بویژه دیابت نوع2 است، چرا كه با افزایش چربی بدن، مقاومت بدن در اثر هورمون انسولین افزایش می‌یابد و این مساله در كنترل قند خون توسط هورمون انسولین اختلال ایجاد می‌كند. افراد دچار اضافه وزن نسبت به افراد طبیعی 2 برابر بیشتر احتمال ابتلا به دیابت را دارند و این میزان در افراد دچار چاقی شدید، به بیش از 50 برابر می‌رسد. این بیماری، زمینه‌ساز مرگ زودرس، بیماری‌های قلبی و كلیوی، سكته مغزی و كوری است.

پرفشاری خون:

اضافه وزن و چاقی از طریق مكانیسم‌های متعدد از جمله تأثیر برگردش خون و سیستم هورمونی بدن، باعث افزایش فشارخون می‌شوند كه یكی از شایع‌ترین عوارض چاقی است. پرفشاری خون نیز همچون دیابت، عامل زمینه‌ساز بیماری‌های قلبی، كلیوی و... است.

اختلال درچربی خون:

كاهش سطح كلسترول خوب خون (HDL) و افزایش سطح كلسترول بد خون (LDL) از عوارض اضافه وزن و چاقی هستند. با رسوب LDL در دیواره عروق خونی، خطر ایجاد تصلب‌شرایین و بیماری قلبی و سكته مغزی بوجود می‌آید.

بیماری‌های عروق كرونر:

رسوب چربی در جدار سرخ رگ‌های قلبی، سبب كاهش خون‌رسانی به عضله قلبی و در نتیجه كمبود اكسیژن آن و ایجاد آنژین قلبی (درد قفسه سینه) می‌شود. پیشرفت این مسئله و انسداد كامل عروق قلبی، عوارضی مثل قطع جریان خون قلبی، كمبود شدید اكسیژن عضله قلب و در نتیجه سكته قلبی را در پی دارد.

سكته مغزی:

چاقی با ایجاد رسوب چربی در جدار سرخ‌رگ‌های مغزی و تنگ كردن عروق مغزی و در نتیجه كاهش خون‌رسانی به بخشی از مغز، می‌تواند منجر به كمبود اكسیژن در منطقه‌ای از مغز و سكته مغزی شود. آپنه (توقف تنفس): توقف تنفس كه به علت انسداد مسیرهای هوایی ایجاد می‌شود، در افراد دچار اضافه وزن و چاقی با بافت چربی فراوان اطراف گردن كه زیاد خرخر می‌كنند، دیده می‌شود. این موضوع سبب بیمار شدن مكرر فرد در طول شب و پایین آمدن كیفیت خواب می‌شود، لذا فرد در طول كار روزانه احساس خواب‌آلودگی و گیجی می‌كند كه این امر بر عملكرد فعالیت‌های روزانه فرد تاثیر منفی می‌گذارد.

سرطان:

چاقی از قابل پیشگیری‌ترین عوامل ایجادكننده سرطان است. افراد چاق بیشتر در معرض ابتلا به انواع سرطان هستند.
سرطان سینه، رحم، تخمدان و كیسه صفرا در زنان چاق بیشتر دیده می‌شود. چاقی همچنین سبب افزایش خطر ابتلا به سرطان‌های كولون، ركتوم و پروستات در آقایان می‌شود.

استئوآرتریت (ساییدگی مفصل):

چاقی و اضافه وزن به دلیل اعمال فشار زیاد بر مفاصل تحمل‌كننده وزن بدن، به ویژه زانو، ران و مهره‌های پایین كمری، سبب تخریب مفصلی و در نتیجه ایجاد درد مفصل می‌شود.

سایر عوارض:

شامل مشكلات گوارشی همچون سنگ كیسه صفرا، كبد چرب، نقرس و... مشكلات اسكلتی عضلانی مانند كمردرد و سندرم تونل كارپل، اختلالات تولید مثلی در زنان همچون ناباروری و بی‌نظمی قاعدگی است.از دیگر عوارض و مشكلات ناشی از كم‌تحركی و پشت میزنشینی به غیر از چاقی و اضافه وزن كه به آن اشاره شد، می‌توان به ضعف عضلات ناحیه سرینی شكم و پشت و در نتیجه افزایش ابتلا به كمردرد و نیز دردهای مزمن گردن و شانه اشاره كرد.
به گفته دكتر غفاری‌، نداشتن فعالیت و نشستن طولانی مدت در محیط‌های اداری، از عوامل شروع هموروئید (بواسیر) است و افراد كم تحرك بیشتر مستعد اختلالات گوارشی همچون یبوست و اختلالات ادراری ـ تناسلی همچون سنگ كلیه هستند.
گروه دیگر مشكلات ناشی از پشت میزنشینی به دلیل رعایت نكردن اصول ارگونومیك (تطابق نداشتن ابزار كار با شرایط جسمانی كارمند) بخصوص در كار با رایانه است كه شامل رعایت نكردن اصولی چون انتخاب صندلی مناسب، نحوه قرار دادن میز كار، نحوه استفاده از ماوس، صفحه كلید و نمایشگر (مانیتور) و نیز نورپردازی اتاق كار است كه همگی سبب ایجاد عوارضی چون اختلالات اسكلتی عضلانی (كمردرد، سندرم تونل كارپل، درد ناحیه شانه) و مشكلات چشمی از جمله خستگی و خشكی چشم و سوزش و اشك ریزی و تاری دید می‌شود.
منبع: روزنامه اطلاعات

...